Iedereen heeft een emotioneel systeem, net zoals we allemaal een ademhalingssysteem hebben. Het is een biologisch systeem dat automatisch reageert op alles wat we meemaken. Het werkt via fysieke sensaties in het lichaam: spanning, ontspanning, druk, warmte, onrust en opluchting. Die reacties zijn niet willekeurig. Ze zijn bedoeld om informatie te geven en om onze ervaringen te reguleren.

Het emotionele systeem werkt volgens een verwerkend principe: het verwerkt, ontlaadt en ordent indrukken. Van grote gebeurtenissen tot de meest alledaagse ervaringen. Je lichaam reageert op een afwijzende blik, een hoge werkdruk, een kritische opmerking of een herinnering aan iets wat ooit moeilijk was. Die reacties zijn normaal en horen bij hoe we als mens functioneren.

In een gezonde staat werkt dit systeem soepel samen met wie we zijn. Het signaleert iets, reguleert vanzelf en komt weer tot rust. Dit gebeurt zonder dat we hoeven te controleren, corrigeren of onderdrukken. Wanneer ervaringen overweldigend zijn geweest of wanneer we signalen jarenlang hebben weggeduwd, kan het systeem anders gaan reageren. Niet omdat het ‘stuk’ is, maar omdat het beschermt. Dan kunnen alledaagse situaties een oude lading aanraken en dat merk je in je lichaam nog vóórdat je het bewust begrijpt.

Inzicht in onze emotionele systeem maakt duidelijk waarom onze reacties soms zo sterk zijn, waarom ze niet altijd van nu zijn en waarom herstel — zowel in kleine als in grote patronen — mogelijk is zodra we leren luisteren naar wat ons lichaam aangeeft.

Wanneer we onbewust tegen het systeem in leven, ontstaat er ontregeling in ons lichaam dat zich fysiek, mentaal en relationeel uit. Dit gebeurt bijvoorbeeld als we spanningen onderdrukken, emoties negeren of ons gedrag forceren door discipline en wilskracht. We proberen onszelf te corrigeren in plaats van dat we ons systeem de ruimte geven om te functioneren zoals het is bedoeld. We proberen te leven vanuit controle, wat moeite geeft. Terwijl het natuurlijk functioneren van ons systeem bedoeld is om vanuit relatie te leven en verbinding geeft.

Het gevolg kan zijn dat spanningen blijven hangen en emoties worden geblokkeerd. Je kunt last krijgen van onzekerheid, van please-gedrag, van conflicten, schaamte, angst en mentale klachten. Heb je last van een ‘prop in je keel’ of een ‘knoop in je buik’? Dit zijn signalen dat het lichaam iets probeert aan te geven dat het nodig heeft om gezien te worden.

Ons emotionele systeem is ontworpen om te verwerken, ontladen en reguleren. Wanneer we dit negeren of overstemmen met controle, wilskracht of discipline, werkt ons systeem tegen onszelf. Zowel individueel, relationeel als maatschappelijk.

Een paar voorbeelden:

Je voelt spanning in je buik of schouders, maar je gaat gewoon door. Misschien zeg je tegen jezelf: “Dit mag ik niet voelen, ik moet sterk zijn, dit kan ik oplossen.” Je zet door, vertrouwt op discipline en wilskracht, maar je lichaam zegt iets anders.

Je vertelt tegen je ouders dat je een nieuwe baan hebt. Ze reageren met: “Alweer?” en meteen voel je een steek van teleurstelling of frustratie. Je denkt: waarom kunnen ze niet gewoon eens echt luisteren of interesse tonen?

Het loopt niet lekker met je kind op school. De school zegt dat alles prima gaat, maar jij voelt iets anders. Je vindt het lastig hierover in gesprek te gaan, want ja, ze zullen wel denken…

Stel je voor dat je een wond op je arm hebt. Iemand raakt je aan. Niet hard, maar precies op die plek, en je schrikt of voelt pijn. De ander is niet de oorzaak van de pijn; de wond was er al. De aanraking maakt slechts iets voelbaar wat er al zat.

Zo werkt het ook met gevoelens. Een opmerking, blik of toon van iemand kan iets in je raken. Niet omdat die ander iets verkeerds doet, maar omdat het iets ouds in jou aanraakt. Iets wat je lichaam nog niet heeft kunnen verwerken zoals het emotionele systeem nodig heeft. Wat je voelt zegt niets slechts over jou; het is informatie.

Het jezelf bewust zijn van je emotionele systeem betekent dat je deze signalen herkent en begrijpt dat ze aandacht vragen. Het gaat er niet om dat je direct alles oplost of controleert, maar dat je leert luisteren naar wat het systeem je probeert te vertellen. Wanneer je onbewust leeft, negeer je deze signalen vaak. Spanningen blijven hangen, emoties blokkeren en je reageert automatisch vanuit irritatie, angst of onzekerheid. Dit beïnvloedt niet alleen hoe je je voelt, maar ook hoe je handelt in relaties, op je werk of in je gezin.

Door je bewust te worden van je emotionele systeem:

• herken je signalen eerder en kun je ze veilig laten verwerken;
• voorkom je dat emoties zich opstapelen en lichamelijke of mentale klachten ontstaan;
• leer je bewuster te reageren in plaats van automatisch te schieten of te vermijden;
• verbeter je je vermogen tot verbinding met jezelf en anderen.

Als je leert luisteren naar deze signalen, kun je er anders mee omgaan. Je kunt als het ware een volwassene voor jezelf worden: iemand die naast je blijft staan als het moeilijk wordt, die niet weggaat of veroordeelt, maar luistert en er voor je is. Zo ontwikkel je een liefdevolle relatie met jezelf. Dat vraagt oefening en begint bij bewustwording.

Kortom: bewustzijn van je emotionele systeem geeft je ruimte, veerkracht en een fundament om je leven in balans te leven.

Goed samenwerken met je emotionele systeem is een levensvaardigheid. En dus te leren. We zijn niet overgeleverd aan hoe we ons voelen of aan de gedachte ‘zo ben of doe ik nu eenmaal’. En we zijn ook niet afhankelijk van hoe een ander doet. Net zoals je kunt leren fietsen, lezen of koken, kun je leren hoe je emotionele systeem werkt en hoe je daar met aandacht en mildheid mee kunt omgaan. Het is een vaardigheid die helpt om beter te voelen, te begrijpen en te reageren.

Je kunt jezelf – met de juiste begeleiding – stap voor stap emotioneel heropvoeden waardoor er meer keuzevrijheid, veerkracht en rust in je dagelijkse leven ontstaat.

Door het natuurlijke proces van het emotionele systeem te erkennen, te volgen en te trainen, kunnen we weer volledig functioneren zoals bedoeld: aanwezig, authentiek, verbonden met onszelf en anderen en vrij van oude patronen van controle en angst. Zo creëren we niet alleen een gezonder, gelukkiger individu maar een samenleving waar mensen zichzelf begrijpen, ondersteunen en waarderen. En daardoor ook elkaar.

Leren omgaan met je emotionele systeem gaat niet om ‘je moet je gevoel uiten’. Het gaat om het in lijn brengen van het natuurlijke verwerkingssysteem met hoe het gebouwd is, zodat het organisme kan functioneren zoals het is bedoeld. Dus fysiek, mentaal en sociaal. Het doel is niet het oplossen van problemen of het verhelpen van symptomen, maar het corrigeren van wat fundamenteel niet klopt in hoe het emotionele systeem wordt gebruikt. Het is essentieel dat we ons emotionele systeem correct gebruiken, niet alleen vanuit een gevoel, maar gebaseerd op hoe mensen van nature functioneren, als menselijk organisme.

Uit onderzoek naar menselijke ontwikkeling en neurobiologie weten we dat mensen vanaf de geboorte sociale wezens zijn. Onze hersenen en ons zenuwstelsel zijn ontworpen om te verbinden, af te stemmen en emoties te reguleren binnen een veilige context. Spiegelneuronen, limbisch systeem, prefrontale cortex: alles is ingericht om contact te maken, signalen van anderen op te vangen en passend te reageren.

We leren ook dat emoties informatie zijn over behoeften, grenzen en ervaringen en functioneren als een regulerend systeem. Als ze niet verwerkt of gezien worden, blijft het lichaam in een verhoogde waak- of stressstand. Dat veroorzaakt onrust, vermoeidheid of conflicten en kan zelfs leiden tot fysieke of mentale klachten.

In de kindertijd leert het systeem optimaal functioneren door afstemming en responsiviteit van verzorgers. Wordt hier onvoldoende op ingespeeld, dan ontwikkelt het systeem compensaties: pleasen, controle, onderdrukking van gevoelens. Deze patronen blijven vaak bestaan in volwassenheid. De noodzaak om hier bewust van te zijn zit in het feit dat wij biologisch en psychologisch zo gemaakt zijn dat contact, afstemming en verwerking van emoties essentieel zijn voor optimaal functioneren. Zonder die input werkt het systeem niet zoals bedoeld. Niet omdat iemand “fout” is, maar omdat het organisme fundamentele informatie mist die het nodig heeft.

Ons emotionele systeem is ontworpen om te overleven én te verbinden. Het registreert signalen van dreiging en van veiligheid en reageert automatisch. Toch is het vaak zo dat wij leren gevoelens te onderdrukken of snel te stoppen, in plaats van ze te laten bewegen en afronden. Neem bijvoorbeeld een kind van twee jaar dat luid snikkend wakker wordt. Het lichaam ervaart sterke sensaties: spanning in de borst, snelle ademhaling, een huilreflex. Dit is het emotionele systeem dat actief is. Het lichaam werkt aan het verwerken van stress of verdriet.

Uit de praktijk:
De ouder loopt naar het kind toe en zegt: “Ahh, lieverd, moet je zo huilen, weet je wie er is? Oma is er, zullen we naar oma gaan?” Het kind stopt direct met huilen. De ouder loopt met het kindje naar oma, het gezichtje staat nog een beetje verdrietig. Wat er gebeurt: het kind wordt afgeleid van zichzelf: het gezichtje staat nog een beetje verdrietig, het lichaam ervaart de spanning nog. Maar door de afleiding wordt het proces van het emotionele systeem onderbroken. Het lichaam krijgt niet de ruimte om de emoties volledig te ontladen en het verdriet helemaal te doorvoelen.

Kinderen leren veel door hoe volwassenen reageren. Als emoties regelmatig worden afgeleid of vroegtijdig onderbroken, leren kinderen onbewust: gevoel hoeft niet volledig gevoeld te worden, het kan beter weggehaald of genegeerd worden. Dit patroon kan zich later voortzetten in volwassenheid: ook als volwassene geven we onszelf vaak geen ruimte om het emotionele proces af te maken. We negeren, rationaliseren of sussen onszelf, waardoor stress en spanning in het systeem blijven bestaan.

Wanneer de ouder tegen het kindje zou zeggen: “Ahh lieverd, ben je zo verdrietig, huil maar hoor, ik ben hier, huil je verdriet maar helemaal uit”, dan kan het kind het emotionele proces volledig doorlopen. Het lichaam ontlaadt spanning, de adem ontspant, het hart keert terug naar rust, en het systeem ervaart echte veiligheid in plaats van alleen stilte. Het zenuwstelsel blijft in beweging tot het proces is afgerond, in plaats van abrupt te stoppen. De ouder biedt aanwezigheid zonder onderbreking. Daardoor voelt het lichaam van het kind: ik mag dit voelen en ik ben veilig terwijl ik het voel.

Bij volwassenen gebeurt hetzelfde, maar vaak minder zichtbaar. We onderdrukken onze emoties, rationaliseren of negeren ze, proberen onszelf te sussen of te beheersen. Het gevolg is dat het emotionele systeem deels actief blijft, met stress en spanning als resultaat. Het verschil zit in houding:

• Controle: we proberen gevoelens te stoppen of sturen. Het lichaam wordt onderbroken, het brein zegt “niet voelen.”
• Relatie: we blijven aanwezig bij wat er is. Het lichaam kan ontladen, het zenuwstelsel keert terug naar rust, en liefdevol aanwezig zijn ontstaat van binnenuit.

Door dit te begrijpen, wordt duidelijk waarom het zo belangrijk is om onze relatie met onszelf te herstellen. Liefdevol aanwezig zijn bij onze eigen emoties betekent niet dat we alles goedkeuren of moeten veranderen. Het betekent dat we veiligheid en aandacht geven aan wat zich in ons beweegt, waardoor ons systeem kan afronden, ontspannen en in balans komen. Kortom: echte verbinding ontstaat niet door controle, maar door aanwezig te blijven. Bij jezelf, bij een ander en bij wat je voelt.